Gözlerini Yeniden Büyütebilen Salyangozlar
Paylaş
Bir grup araştırmacı elma salyangozlarındaki (Pomacea canaliculata) göz rejenerasyonunu ayrıntılı olarak inceleyerek süreçte yer alan genleri belirledi. Elma salyangozlarının göz yapısının ve genlerinin insanlarınkine çok benzemesi, gelecekte bir gün görme engelli insanlara görme yetisini yeniden kazandırabilecek tedavilerin geliştirilmesi umudunu artırıyor.
Salyangozların rejenerasyon yetenekleri yüz yıllardır bilinir. 1766’da kafası kopan bahçe salyangozlarının yeniden kafalarını büyütebildikleri gözlemlenmişti. Ancak salyangoz türlerinin büyük çoğunluğu laboratuvar ortamındaki bilimsel çalışmalar için uygun değildir. Laboratuvar ortamında çoğaltılmaları ya çok zor ya da çok yavaştır. Ayrıca pek çok salyangoz türü başkalaşım ile yapısal ve fizyolojik değişimler geçirir.
University of California Davis’ten biyolog Alice Accorsi ve arkadaşları ise Güney Amerika’ya özgü bir tatlı su salyangoz türü olan altın elma salyangozlarının laboratuvar ortamındaki bilimsel çalışmalara çok daha uygun olduğunu anladı. Bu istilacı türün üyeleri hem dirençli hem de laboratuvar ortamında hızlı çoğalıyor.
Altın elma salyangozlarının bir diğer önemli özelliği göz yapılarının insanlarınkine benzemesi. Hem olma salyangozlarında hem de insanlarda kamera tipi gözler bulunur. Koruyucu bir kornea katmanı, ışığı odaklayan bir mercek ve milyonlarca ışık algılayıcısı bulunan bir retina içeren bu tür gözler yüksek çözünürlüklü görüntü sağlar. Tüm omurgalılarda, kimi örümceklerde, kalamarlarda kamera tipi gözler bulunur.
Accorsi ve arkadaşlarının çalışmaları, elma salyangozlarındaki göz rejenerasyonunun yaklaşık bir ay sürdüğünü ve birkaç aşamada gerçekleştiğini gösterdi: İlk 24 saat içinde yara kapanıyor ve böylece sıvı kaybının ve enfeksiyon kapma riskinin önüne geçiliyor. Daha sonra özelleşmemiş kök hücreler bölgeye göç ederek çoğalmaya başlıyor. İzleyen 1,5 hafta içinde bu hücreler özelleşerek mercek ve retina gibi göz yapılarını oluşturuyor. On beşinci güne gelindiğinde optik sinir de dahil olmak üzere gözdeki tüm yapıların oluşumu tamamlanıyor. Ancak bu yapılar birkaç hafta daha büyümeyi ve olgunlaşmayı sürdürüyor.
Araştırmacılar rejenerasyon sürecinde hangi genlerin görev yaptığını da inceledi. Çalışmalar deney hayvanlarının gözlerinin alınmasından hemen sonra yaklaşık 9.000 genin normal yetişkin salyangozlarda olduğundan farklı oranlarda ifade edildiğini gösterdi. Ayrıca 28 günün sonunda yenilenen gözlerde 1.175 genin ifadesinin hala normal salyangozlardan farklı olduğu belirlendi. Bu durum her ne denli gelişim süreci tamamlanmış gbi gözükse de yenilenen gözün tümüyle olgunlaşmasının daha uzun sürdüğünü gösteriyor.
Araştırmacılar CRISPR/Cs9 gen düzenleme yöntemini kullanarak pax6 geninin salyangozlardaki görevini de inceledi. Bilimsel çalışmalar, insan vetninin ve gözlerinin gelişiminde görev alan bu genin salyangozlar için de önemli olduğunu gösterdi. Pax6 geni işlevsiz duruma getirilen salyangoz embriyoları büyürken göz gelişmiyor. Pax 6 geninin yetişkin salyangozlardaki göz rehenerasyonunda da görev yapıp yapmadığı üzerine çalışmalar ise sürüyor. Araştırmacılar ayrıca hem mercek, retina gibi yapılarla ilgili genleri hem de pax 6 geninin etkinliklerini denetleyen diğer genleri de inceliyor.
Kaynak
Ocak, Mahir E., Gözlerini Yeniden Büyütebilen Salyangozlar. Bilim ve Teknik 694(Eylül2025): 6-7.
