Kış
Paylaş
Kış mevsimi, Kuzey Yarım Küre’de Güneş ışınlarının 23°27′ Güney enlemi olan Oğlak Dönencesi’ne dik gelmesiyle 21 Aralık‘ta başlayıp 21 Mart‘ta sona eren, Güney Yarım Küre’de ise 23°27′ Kuzey enlemi olan Yengeç Dönencesi’ne dik geldiği 21 Haziran‘da başlayıp 23 Eylül‘de biten, Dünya’nın büyük bölümü için yılın en soğuk dönemidir. Ancak sıcaklıklar Tropikal Kuşak’ta oldukça az değişirken mevsimlerin başlangıç ve bitiş tarihleri de yıldan yıla 1 gün kadar değişkenlik gösterebilmektedir.
Eksen eğikliğinin bir sonucu olarak 21 Aralık‘ta 23°27′ Güney enlemi olan Oğlak Dönencesi’ne dik gelen Güneş ışınları nedeniyle Kuzey Yarım Küre, Güneş ışığını daha az ve daha eğik bir açıyla alarak hem soğur hem de uzun geceler yaşar. Bu dönemde 66°33′ Kuzey enlemi olan Kuzey Kutup Dairesi’nin kuzeyinde kalan Kuzey Kutup Kuşağı’nda 24 saati aşan kesintisiz geceler yaşanırken Güneş, 90° Kuzey enlemi olan tam Kuzey Kutup Noktası’nda 23 Eylül’e dek asla doğmaz. Ancak Kuzey Yarım Küre’nin bu uzun geceleri en uzun gecenin yaşandığı 21 Aralık‘tan itibaren kış mevsimi boyunca sürekli kısalmaktadır. Bununla birlikte Dünya’nın yıllık hareketini yaptığı yörüngesinin elips biçiminde olmasından kaynaklı olarak Kuzey Yarım Küre’de kış mevsimi, Güney Yarım Küre’ye göre 5 gün daha kısa yaşanmaktadır. Bunda şubat ayının 28 gün sürmesi, temmuz ve ağustos aylarının art arda 31 gün sürmesi ve sonbahar ekinoksunun 21 yerine 23 Eylül’de yaşanması etkili olmaktadır.
Kış Mevsimindeki Kimi Ekolojik Değişimler
Dünya’nın farklı yerlerinde soğuk rüzgarlar, kar yağışı, şiddetli tipiler, buz fırtınaları, donlar, sisler ve bunların sonucunda ortaya çıkabilen kimi doğal afetlerin yaşandığı kış mevsimi; kimi bitkilerin tohumlarını bırakarak öldüğü, kimilerinin bahara dek büyümeyi durdurduğu, birçok hayvanın kış uykusuna yattığı çok sayıda böceğinse öldüğü dönemdir.
Kış mevsiminde düşen sıcaklıklar nedeniyle Kuzey Buz Denizi’nin yüzeyi kısmen donarak Grönland’dan Kanada’ya su üzerinden kesintisiz kara ulaşımı sağlamaktadır. Bu da yüzeyin donmasıyla sudaki fok gibi avlara uzak kalan kutup ayılarının Kanada’daki tundra bölgesine dek yayılabilmesini ve uzun sürecek olan kış öncesinde derilerinin altında, onları soğuktan koruyacak olan yağ katmanlarını kalınlaştırmak için besin bulabilmesini sağlamaktadır.
Kışın ilerlemesiyle havanın gittikçe karardığı kutup ve tundra bölgelerinin Güneş’in günlerce hiç doğmadığı uzun geceleri, kutup ışıkları ile aydınlanmaktadır. Özellikle yüzeyin karla kaplandığı tundra bölgelerinde yaşayan ren geyiği (Rangifer tarandus), kar baykuşu (Bubo scandiacus) gibi canlıların besin bulması güçleşirken kutup tilkisi (Vulpes lagopus) gibi kimi memeliler de kıllarını dökerek arazinin genel görünümüne uyum sağlamalarına yarayan beyaz kıllarıyla kamuflaj uygulamaya çalışmaktadırlar.
Orta Kuşak’ın yaprak döken karışık ormanları ile iğne yapraklı ağaçlardan oluşan tayga ormanlarında yaşayan kahverengi ayılar gibi kimi canlılar kış uykusuna yatarlarken diğer canlılar için karla kaplanan orman zemininde yiyecek bulmak oldukça güçleşmektedir. Zeminin karla kaplanması Moğol yaban atı (Equus ferus przewalskii) gibi hayvanların yiyecek bulmasını karasal iklim bölgelerindeki bozkır alanlarında da güçleştirmektedir.
Gobi gibi Orta Kuşak’ın karasal çölleri de kış aylarında gelen kar yağışından nasibini almakta ve böylece sarı kumların üzerine yağan beyaz kar örtüsü her kış bu çöllerde alışılmışın dışında bir manzara oluşturmaktadır.
Kış ayları, yaz mevsimini deniz turizmiyle geçiren Akdeniz iklim bölgelerinde de kendini güçlü fırtınalar ve şiddetli yağışlarla hissettirmekte ve zaman zaman kar yağışına bile neden olabilmektedir.
Nadiren de olsa kış mevsimi, Tropikal Kuşak’ın sıcak çöllerinde bile kendini kar yağışlarıyla hissettirebilmektedir. Yine büyük oranda Tropikal Kuşak’ta kalan muson iklim bölgesi ise dökülen yapraklarla birlikte kurak bir mevsim yaşamaktadır.
Kış Mevsiminde Beşerî Etkinlikler
Düşen sıcaklıklar, kar yağışı ve don gibi olaylar nedeniyle ulaşımın güçleşmesi gibi çokça durum kış mevsiminde beşerî etkinlikleri de kısıtlamaktadır. Ancak bununla birlikte kış turizmi gibi kimi mevsimsel etkinlikler de yapılmaktadır.
Grönland gibi deniz yüzeyinin donduğu bölgelerde ulaşım ve taşımacılık güçlü buzkıran gemileriyle sağlanmaya çalışırken balıkçılık ise kalın buz katmanında delikler açılarak yapılmaya çalışmaktadır. Bu yöntem donan göllerin yüzeylerinde de uygulanmaktadır.
Orta Kuşak’ın ormanları gibi büyük oranda tarım alanlarının da karla kaplanan zemini tarımın yapılmasına engel olmaktadır. Bu nedenle özellikle kış sıcaklıklarının aşırı düşmediği Akdeniz iklim bölgelerinde tarımsal etkinlikler seralarda sürdürülmektedir.
Yine Orta Kuşak’ta üzerleri karla örtülen görece yüksek dağlar veya yaylalar kış turizminin yapılabilmesine olanak sağlamaktadır.
